FELIX ROMULIANA

Carska palata Feliks Romulijana, smeštena je kod sela Gamzigrad 11.5km od Zaječara, predstavlja jedan od najbolje očuvanih rimskih spomenika u Srbiji.

Arheološka iskopavanja započeta su 1953. godine pod pretpostavkom da se radi o rimskom vojnom logoru, međutim, otkrivanjem luksuznih podnih mozaika i skulptura od mermera namena ovog zdanja dovedena u pitanje. Zagonetka je rešena 1984. godine kada je pronađena arhivolta sa natpisom FELIX ROMULIANA. Ovim je potvrđena hipoteza akademika Dragoslava Srejovića da se radi o carskoj palati, ostavštini imperatora Galerija, koju je nazvao po svojoj majci Romuli, a podigao sa namerom da se u nju povuče nakon silaska sa prestola.

Na brdu Magura, iznad palate, izvršena je apoteoza imperatora i njegove majke, koja je umrla između 303. i 305. godine. Brdo koje je smatrano za sveti breg otkriveno je prilikom arheoloških iskopavanja 1989. godine. Apoteoza je izvršena na ogromnoj lomači, u čijem središtu se nalazila voštana figura sa imperatorovim likom. Iznad lomače bio je kavez sa orlom, koji je pušten u nebo kad je plamen zahvatio odor. Ptica je oglašavala dolazak careve duše do svog božanskog oca. Na Maguri su pronađena dva carska mauzoleja, izgrađena za posmrtne ostatke imperatora i njegove majke.

Felix Romuliana zahvata prostor od 6,5 hektara. Opasana je odbrambenim zidom od 20 kula, unutar kojih je carska palata. Glavna kapija je na istočnoj strani i ka njoj su okrenute fasade svih građevina unutar bedema.

Pored istraživanja palate 1990. godine počinju istraživanja na obližnjem brdu Magura gde bivaju otkrivena dva mauzoleja. Srejović tada zaključuje da se radi o mestu gde su pohranjena tela Romule i Galerija koji su ritualom apoteoze uznešeni među božanstva.

Feliks Romulijana je proglašena 2007. godine za spomenik svetske kulturne baštine pod zaštitom UNESCO organizacije.